Η τύχη των αξιώσεων από παραβιάσεις του ελεύθερου ανταγωνισμού μετά την παραγραφή της αδικοπραξίας (Με αφορμή την ΟλΑΠ 1/2026)

Του Θεμιστοκλή Π. Χατζηιωάννου*

Α. Εισαγωγή

Η πρόσφατη απόφαση της Πλήρους Ολομέλειας του Αρείου Πάγου (1/2026) επιλύει ένα από τα πλέον ακανθώδη ζητήματα του εμπορικού δικαίου: τη δυνατότητα δικαστικής επιδίωξης οφέλους που προέκυψε από νόθευση του ανταγωνισμού, όταν η κύρια αξίωση αποζημίωσης από αδικοπραξία έχει πλέον υποκύψει στην πενταετή παραγραφή.

Β. Το Ιστορικό και το νομικό ζήτημα

Η υπόθεση αφορούσε την αγωγή παραγωγών γάλακτος κατά εταιρείας εμπορίας, η οποία συμμετείχε σε παράνομη σύμπραξη (καρτέλ) με σκοπό τον τεχνητό καθορισμό χαμηλών τιμών αγοράς. Οι ενάγοντες ζήτησαν την καταβολή της διαφοράς μεταξύ του τιμήματος που εισέπραξαν και εκείνου που θα είχε διαμορφωθεί σε συνθήκες υγιούς ανταγωνισμού.

Το κρίσιμο νομικό ερώτημα που παραπέμφθηκε στην Ολομέλεια ήταν αν η εξοικονόμηση δαπάνης που πέτυχε η εταιρεία (καταβάλλοντας λιγότερα στους παραγωγούς) συνιστά «περιελθόν» κατά την έννοια του άρθρου 938 ΑΚ. Η διάταξη αυτή ορίζει ότι ο υπόχρεος σε αποζημίωση από αδικοπραξία, αν η αξίωση έχει παραγραφεί, οφείλει να αποδώσει ό,τι περιήλθε σε αυτόν κατά τις διατάξεις του αδικαιολογήτου πλουτισμού.

Γ. Η απόφαση της Πλειοψηφίας

Η πλειοψηφία του Δικαστηρίου, υιοθετώντας μια τελολογική προσέγγιση εναρμονισμένη με την αρχή της αποτελεσματικότητας του ενωσιακού δικαίου ανταγωνισμού, έκρινε τα εξής:

Διεύρυνση του «Περιελθόντος». Η έννοια του πλουτισμού στο άρθρο 938 ΑΚ δεν περιορίζεται στην άμεση επαύξηση του ενεργητικού, αλλά περιλαμβάνει και την αποφυγή ελάττωσης αυτού. Η εξοικονόμηση της δαπάνης που θα υποχρεούνταν να καταβάλει η επιχείρηση υπό κανονικές συνθήκες αποτελεί σαφή ωφέλεια.

Αυτοτέλεια της Αξίωσης. Η αξίωση του άρθρου 938 ΑΚ λειτουργεί ως δίχτυ προστασίας του παθόντος, επιτρέποντας την αναζήτηση της ωφέλειας εντός της 20ετούς παραγραφής, αποτρέποντας τη διατήρηση παράνομου κέρδους από τον αδικοπραγήσαντα.

Σχέση με το Άρθρο 904 ΑΚ. Η παραπομπή του άρθρου 938 ΑΚ στις διατάξεις του αδικαιολογήτου πλουτισμού δεν αναιρεί τον αδικοπρακτικό χαρακτήρα της πηγής της ωφέλειας, γεγονός που δικαιολογεί την απόδοση του «υπερτιμήματος» ή της «υποτιμολόγησης».

Δ. Η αντίθετη άποψη (Μειοψηφία)

Η μειοψηφία εστίασε στην ύπαρξη νόμιμης αιτίας. Υποστήριξε ότι εφόσον οι παροχές ανταλλάχθηκαν βάσει έγκυρων συμβάσεων πώλησης που δεν έχουν ακυρωθεί, ο πλουτισμός δεν είναι αδικαιολόγητος. Κατά τη γνώμη αυτή, ο παθών όφειλε να προσβάλει το τίμημα ως «μη δίκαιο» (άρθρο 371 ΑΚ) εντός της προβλεπόμενης προθεσμίας, διαφορετικά η συμβατική αιτία παραμένει ισχυρή και αποκλείει τη γέννηση αξίωσης από τα άρθρα 904 επ. ΑΚ.

Ε. Νομική ανάλυση και συμπεράσματα

1. Δικονομική σημασία: Η υπέρβαση της πενταετούς παραγραφής

Η παραδοσιακή δυσχέρεια στις δίκες ανταγωνισμού έγκειται στην ταχεία συμπλήρωση της πενταετούς παραγραφής του άρθρου 937 ΑΚ για τις αδικοπραξίες, δεδομένου ότι οι συμπράξεις (καρτέλ) αποκαλύπτονται συνήθως πολλά έτη μετά την τέλεσή τους.

Διεύρυνση του χρονικού ορίζοντα. Με την ενεργοποίηση του άρθρου 938 ΑΚ, η αξίωση του παθόντος (παραγωγού ή καταναλωτή) για την απόδοση του παράνομου οφέλους (overcharge/underpayment) μεταφέρεται στο πεδίο του αδικαιολόγητου πλουτισμού.

Εικοσαετής παραγραφή. Η αξίωση αυτή υπόκειται πλέον στη γενική εικοσαετή παραγραφή, παρέχοντας στους θιγόμενους ένα «ισχυρό όπλο» για τη διεκδίκηση της θετικής τους ζημίας για βάθος χρόνου που καλύπτει τη συνολική διάρκεια λειτουργίας της παράνομης σύμπραξης.

Αποδυνάμωση της άμυνας των επιχειρήσεων. Οι εταιρείες δεν μπορούν πλέον να επαναπαύονται στη σιωπηρή παρέλευση της πενταετίας, καθώς η υποχρέωση απόδοσης του πλουτισμού παραμένει ενεργή όσο η ωφέλεια διατηρείται στην περιουσία τους.

2. Δογματική μετακίνηση. Η εξοικονόμηση δαπάνης ως αποδοτέος πλουτισμός

Η απόφαση εισάγει μια τολμηρή δογματική στροφή, κρίνοντας ότι η ωφέλεια δεν απαιτείται να είναι μια «χειροπιαστή» περιουσιακή μετακίνηση, αλλά μπορεί να είναι και αρνητική.

Εννοιολογική Διεύρυνση. Η πλειοψηφία δέχθηκε ότι «περιελθόν» συνιστά και η εξοικονόμηση δαπάνης στην οποία θα προέβαινε ο αδικοπραγήσας αν δεν νόθευε τον ανταγωνισμό.

Παράδειγμα καρτέλ γάλακτος. Αν μια εταιρεία, λόγω καρτέλ, αγόρασε γάλα προς 0,35€ αντί του εύλογου 0,45€, τα 0,10€ που «γλίτωσε» αποτελούν πλουτισμό, που αποκτήθηκε εις βάρος της περιουσίας του παραγωγού και πρέπει να αποδοθούν.

Εναρμόνιση με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Η προσέγγιση αυτή ευθυγραμμίζεται με την ευρωπαϊκή τάση (Οδηγία 2014/104) που επιτάσσει η συμμετοχή σε καρτέλ να είναι οικονομικά ασύμφορη, διασφαλίζοντας ότι ο παραβάτης δεν θα καρπωθεί τη στρέβλωση της αγοράς.

3. Περιορισμοί. Η στενή φύση της αξίωσης του 938 ΑΚ

Παρά τη διευρυμένη προστασία, η αξίωση του 938 ΑΚ είναι αυστηρά οριοθετημένη από τις αρχές του αδικαιολόγητου πλουτισμού.

Μόνο η θετική ζημία. Καλύπτεται αποκλειστικά η ωφέλεια που περιήλθε στον δράστη. Επομένως, αναζητείται μόνο το επιπλέον ποσό που εξοικονόμησε ή εισέπραξε παράνομα.

Αποκλεισμός διαφυγόντων κερδών. Η αποθετική ζημία (τα κέρδη που θα είχε ο παθών αν η αγορά λειτουργούσε ελεύθερα) δεν αποτελούν ωφέλεια του δράστη και άρα δεν αναζητούνται μέσω της οδού του πλουτισμού.

Λοιπά κονδύλια. Δεν επιδικάζεται χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, ούτε τόκοι υπερημερίας για το διάστημα πριν την όχληση, καθώς αυτά αποτελούν αμιγώς αδικοπρακτικές αξιώσεις που έχουν πλέον παραγραφεί.

ΣΤ. Συνοψίζοντας: Η ουσιαστική απονομή δικαιοσύνης

Ο Άρειος Πάγος (Ολομέλεια) με την υπ' αριθ. 1/2026 απόφαση προκρίνει την ουσιαστική δικαιοσύνη έναντι των τυπικών δικονομικών εμποδίων. Απορρίπτοντας το επιχείρημα της μειοψηφίας ότι οι έγκυρες συμβάσεις πώλησης αποτελούν "νόμιμη αιτία" που εμποδίζει την αναζήτηση του πλουτισμού, η Ολομέλεια έκρινε ότι η παράνομη αδικοπρακτική συμπεριφορά στερεί από τη συμβατική αιτία το νόμιμο έρεισμά της, καθιστώντας την ωφέλεια επιστρεπτέα.

Με τον τρόπο αυτό, το Δικαστήριο διασφαλίζει ότι η παραγραφή της αδικοπραξίας δεν θα μετατρέπεται σε «πλυντήριο» παράνομων κερδών, αποκαθιστώντας την περιουσιακή ισορροπία στην αγορά.

* Ο Θεμιστοκλής Π. Χατζηιωάννου είναι δικηγόρος με εξειδίκευση στο Εμπορικό Δίκαιο (Εταιρικό, Συμβάσεις, Πτωχευτικό). Είναι ιδρυτής της Τράπεζας Νομικών Πληροφοριών inlaw.gr και Συγγραφέας. Στο συγγραφικό του έργο περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, και μονογραφίες επί ζητημάτων εμπορικού δικαίου (Εμπορικές εταιρείες, Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία, Επιταγή, Συναλλαγματική κ.ά.). Διδάσκει εμπορικό δίκαιο, πλέον σε συνδυασμό με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Είναι επίσης συγγραφέας του μοναδικού οδηγού δικηγορίας στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης «Η Δικηγορία στη Νέα Εποχή – Από τον Lawyer Erectus στον Lawyer Deus»